ATATÜRK DÖNEMİNDE ZONGULDAK MİLLETVEKİLİ SEÇİMLERİ VE ZONGULDAK MİLLETVEKİLERİ AHMET RAGIP ÖZDEMİROĞLU İLE HALİL TÜRKMEN

 

ATATÜRK DÖNEMİNDE ZONGULDAK MİLLETVEKİLİ SEÇİMLERİ

VE

ZONGULDAK MİLLETVEKİLERİ AHMET RAGIP ÖZDEMİROĞLU İLE HALİL TÜRKMEN

 

                                                                  Burhan AKBAŞ*

Atatürk dönemi milletvekili seçimleri esasında 1876 Kanun-u Esasi’ye göre her 4 yılda bir ve iki dereceli şekilde yapılmıştır. 1921 ve 1924 Anayasaları da bu usulü kabul etmiş ve çift dereceli seçim çok partili döneme kadar devam etmiştir. Bu sistemde partiler ve bağımsız adaylar milletvekilliği adaylarını ve adaylıklarını ilan ederlerdi. Halk doğrudan milletvekilini seçmez belirli bir erkek nüfusun sayısı ve oranına göre il, kaza ve nahiyelerden belirli sayıda müntehib-i sani adı verilen temsilcilerini belirlerlerdi. İşte milletvekillerini asıl seçen bu müntehib-i sanilerdi. Atatürk döneminde önce Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve daha sonra Cumhuriyet Halk Fırkası’nda milletvekili adaylarının belirlenmesinde bazı dönemlerde tek bazı dönemlerde de en yetkili kişi Mustafa Kemal ATATÜRK idi.

Mustafa Kemal ATATÜRK’ün milletvekili adaylarında aradığı en temel özellik milli mücadeleye katılmış olmak, devrimlere bağlılık, örnek bir yaşantı sergilemek ve milletvekili olduktan sonra da daha önce yapmış olduğu mesleği icra etme ve o şekilde yaşamaktı. Meslek gruplarını temsilen gösterilecek adayların kesinlikle o mesleği yapıyor olması ve o mesleğin yaşantısını sürdürmesi gerekiyordu. Yani gerçek bir çiftçi, gerçek bir madenci ya da esnaf olmalıydı.

Miletvekili adaylarının bizzat Atatürk tarafından belirlendiği bir ortamda bir vekil bir seçimde A ilinden diğer seçimde çok farklı bir B ilinden aday gösterilebiliyordu.

Zonguldak 23 Nisan 1920’de TBMM açıldıktan sonra 14 Mayıs 1920 tarihinde il yapıldığı için 1920 I. Dönem Milletvekili Seçimleri’nde milletvekili çıkaramamıştır.

1923 yılında II. Dönem Mlletvekili Seçimlerinde Zonguldak ilinden seçilen milletvekileri şunlardır:

1-Ahmet Ragıp Özdemiroğlu

2-Halil Türkmen

3-Tunalı Hilmi

4-Yusuf Ziya Özençi

1920 yılı I. Dönem Mlletvekili Seçimlerinde Bolu ilinden milletvekili seçilen Tunalı Hilmi 1923 yılında Zonguldaktan aday gösterilmiş ve kazanmıştır.

1927 yılında III. Dönem Mlletvekili Seçimlerinde Zonguldak ilinden seçilen milletvekileri şunlardır:

1-Ahmet Ragıp Özdemiroğlu

2-Halil Türkmen

3-Tunalı Hilmi

4-Mehmet Nazif Sirel

5-Rıfat Vardar

6-Hüsnü Kortel

1931 yılında IV. Dönem Mlletvekili Seçimlerinde Zonguldak ilinden seçilen milletvekileri şunlardır:

1-Ahmet Ragıp Özdemiroğlu

2-Halil Türkmen

3-İbrahim Esat Çakmakkaya

4-Celal Sahir Erozan

5-Rıfat Vardar

6-Hasan Karabacak

1935 yılında V. Dönem Mlletvekili Seçimlerinde Zonguldak ilinden seçilen milletvekileri şunlardır:

1-Ahmet Ragıp Özdemiroğlu

2-Halil Türkmen

3-İbrahim Esat Çakmakkaya

4-Celal Sahir Erozan

5-Rıfat Vardar

6-Hasan Karabacak

7-Recep Zühtü Soyak

8-Ahmet Mitat Altıok[1]

Zonguldak 1923 seçimlerinde 4, 1927 ve 1931 seçimlerinde 6 milletvekili çıkarırken 1935 yılında bu sayı 8’e yükselmiştir. Bunda Zonguldak nüfusunun artmasının yanında kadınların da ilk kez bu seçimde ilk kez milletvekili seçme ve seçilme hakkını kullanmış olması da etkilidir.

Zonguldak milletvekili seçimleri incelendiğinde 2, 3, 4 ve 5. Dönem seçimlerine iki ismin damga vurduğu görülür. Bunlar Ahmet Ragıp Özdemiroğlu ile Halil Türkmen’dir

Peki Zonguldak ilini, halkını ve sorunlarını 20 yıl boyunca Ankara’da, TBMM’de temsil eden bu kişiler kimlerdir?

Ahmet Ragıp Özdemiroğlu, 1893 yılında Diyarbakır’da doğmuştur.

İstanbul Hukuk Mektebi’ni bitirmiş, Bursa Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti Üyeliği, Haçın Kaymakamlığı, Dahiliye Vekaleti Teftiş Heyeti Müdürlüğü Mümeyyizliği ve Matbuat ve İstihbarat Genel Müdürlüğü, Erkan-ı Harbiye-i Umumîye Zonguldak İstihbarat Müdürlüğü ve İstihbarat Subaylığı, Ankara Matbuat Şubesi Müdürlüğü, II. Dönem Divan-ı Riyaset Katipliği yapmıştır. Evli ve iki çocuk babasıdır. 21 Mart 1958 tarihinde vefat etmiştir.[2]

Ahmet Ragıp Özdemiroğlu

 

Kaynak: https://tbmm.chp.org.tr/milletvekiliDetay.aspx?ID=8363

Görüldüğü gibi Ahmet Ragıp Özdemiroğlu, AtatürkÜn vekil olabilmek için belirlediği Milli Mücadeleye katılmış olma şartına sahip olmasının yanı sıra Erkan-ı Harbiye-i Umumîye Zonguldak İstihbarat Müdürlüğü ve İstihbarat Subaylığı görevlerinde bulunup Zonguldak’ı çok yakından tanıma imkanı bulmuştur.

Halil Türkmen, 1883 yılında  Sivas’ta doğmuştur. -

Harp Okulu’ndan mezun olmuştur. Bağdat Polis Okulu Müdürlüğü, İstanbul Divan-ı Harb-i Örfi Okulu Üyeliği ve Sorusturma Heyeti Başkanlığı, İstanbul Polis Müdürlüğü Siyasi 1. Şube Müdür Muavinliği, Suriye Polis Müdürlüğü, İaşe Nezareti İhtiyacatı Askeriye Müdür Muavinliği, Bolu, Aydın, Üsküdar, Kocaeli Mutasarrıflıkları yapmıştır. Evli ve dört çocuk babasıdır. 19 Aralık 1943 tarihinde vefat etmiştir.[3]

 

 

Halil Türkmen

Kaynak: https://tbmm.chp.org.tr/milletvekiliDetay.aspx?ID=7168

Görüldüğü gibi  Halil Türkmen de asker kökenli olup Bolu Mutasarrıflığı da yapmıştır. Bu görevi sırasında Zonguldak’ı yakından tanıma imkanı bulmuştur.

Tunalı Hilmi’nin de 1923 ve 1927 seçimlerinde Zonguldak Milletvekili olduğu düşünüldüğünde Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Zonguldak milletvekili adaylarını tespit ederken yerel ve duygusal istek ve tepkilerden etkilenmeden Zonguldak’ı Zonguldak’ı tanıyan, sorunlarını bilen kişlerden seçmiş, Zonguldak’ın TBMM’de yüksek profilli milletvekilleri vasıtasıyla temsil edilmesini sağlamıştır.

 

 

 

 

---

* Tarih Öğretmeni, Araştırmacı ve yazar.

[1] Atatürk döenmi Milletvekili Seçimleri ile ilgili olarak bkz. İhsan Güneş, Atatürk Dönemi Türkiye’sinde Milletvekili Genel Seçimleri (1919-1935), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 2017

[2] https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahmet_Rag%C4%B1p_%C3%96zdemiro%C4%9Flu

[3] https://tr.wikipedia.org/wiki/Halil_T%C3%BCrkmen