BÜYÜK ALAPLI YANGINI: ALAPLI’YI KİM YAKTI?

 

ALAPLI’YI KİM YAKTI?

 

Burhan AKBAŞ

 

Sevgili okurlarım; bu yazımda daha önce Alaplı Tarihi( Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre) isimli kitabımda ele aldığım ancak Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde yapmış olduğum yeni çalışmalarda elde ettiğim yeni belgeler doğrultusunda yeni bilgilere ulaşmış bulunmaktayım. Bu sebeple yeni bilgi ve belgelerin ışığında Büyük Alaplı yangınını yeniden ele almak zarureti ortaya çıkmış bulunmaktadır.

Her zaman olduğu gibi bu araştırmamda da maddi ve manevi en büyük destekçim Alaplı’da kültür ve sanatın her daim destekçisi, Alaplı’nın Kurucu ve Efsanevi Belediye Başkanı Eyüp Yaman’ın kızı, Yaman Madencilik ve Metal Sanayi Dış Ticaret Yönetim Kurulu Başkanı çok kıymetli Gülay Yaman Hanımefendi olmuştur. Bu vesile ile kendisine Alaplı tarihinin tüm yönleriyle araştırılması ve ortaya koyulması adına vermiş olduğu destekleri için kendisine şükranlarımı bir kez daha sunmak isterim.

Sevgili okurlarım daha önce Alaplı Tarihi (Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre) isimli kitabımda 1892 ve 1899 tarihli Kastamonu Vilayet Salnameleri’ne dayanarak Alaplı’nın özellikle çarşı merkezinin 1882 yılında daha önce yaşamadığı büyüklükte bir yangına sahne olduğunu ortaya koymuştum. Bu yangın binaların ahşap olması nedeniyle hızla tüm çarşıyı etkisi altına almış ve nihayetinde de pek çok bina, mesken, dükkan, camii vb. alevlere teslim olmuştur. II. Abdülhamid’inpayitahtı dönemine denk gelen bu yangından İstanbul’un haberdar olması sonrasında ise yine Sultan II. Abdülhamid’in emri ile bir plan hazırlanmak suretiyle Alaplı yangınının yaraları sarılmaya ya da kelimenin tam anlamıyla yeniden bir Alaplı çarşısı inşa edilmeye başlanmıştır. Ancak bu kez Alaplı’nın yeniden inşasında kâgir binalar tercih edilmiştir.   II. Abdülhamid’in Alaplı için hazırlattığı plana göre Alaplı’ya kâgir tarzda (taş ve tuğladan) 55 dükkân, 2 adet han, 5 adet fırın, 1 Camii, 1 adet Rüştiye tarzında mektep inşa olunmuştur.[1] Bu bahsettiğim veriler yangın sonrasında yayımlanmış pek çok Kastamonu Vilayet Salnamesinde benzer ifadelerle yer almıştır.

Ancak bu açıklamalarda ne yangının nasıl ve nerede başladığı ne de kim tarafından çıkarıldığı bilgileri yer almamaktadır. Bu konu şahsımca da merak konusu olagelmiştir. Kısa süre önce Başbakanlı Osmanlı Arşivi’nde yürüttüğüm çalışma ve araştırmalar sırasında bu sorulara cevap olabilecek iki adet belgeye ulaştım. Belgeler Alaplı çarşı merkezini küle çeviren böylesine büyük bir yangının çıkış sebebinin Osmanlı Devleti tarafından da soruşturulduğunu ve soruşturmanın neticesinin de Kastamonu Vilayet Celilesi tarafından İstanbul’a bildirildiği ortaya koymaktadır. Soruşturma raporuna göre yangın gece vakti demirci dükkanından,söndürülmeyen ocaktan kazaen çıkmış[2], binaların ahşap olması ve rüzgarın da etkisiyle tüm çarşıyı kaplamıştır.

Ereğli Kaymakamlığı’nın Bolu Mutasarrıflığı’na çektiği bir diğer telgrafname suretine göre de yangın demirci dükkânından kazaen çıkarak eski hükümet dairesi, cami, mektep ve birkaç dükkân dışında çarşı merkezinin tamamını küle çevirmiştir.[3]

Şimdi bu iki belgenin ve Kastamonu Vilayet Salnameleri’nin bize sunduğu verileri toparlayacak olursak Büyük Alaplı Yangını:

1-Gece vakti demirci dükkânından gayriihtiyari ve kazaen başlamıştır.

2-Yangında hasar görmeyen ya da az hasar gören yapıların eski hükümet dairesi ile cami ve mektep olduğu anlaşıldığına göre yangın günümüzdekiDemirciler Sokak civarından başlayıp Merkez Cami’yi ve yakın çevresini de içine alan dar bölgede etkili olmuştur.

3- Alaplı’nın yangın sonrasında yeniden inşa süreci hemen başlamamış, inşaat planın hazırlanması ve soruşturmanın bitmesi sonrasında 1899-1900 yıllarını bulmuştur.

4-Yangının yaklaşık 200*200 metre yani 40000 metrekare gibi dar bir alanda etkili olduğu ve Alaplı’nın 1896 yılı merkez ve köyler dahil44 yerleşim yerinintoplam nüfusunun 6.124 kişi[4] olduğu düşünüldüğünde yangın sonrasında II. Abdülhamid tarafından Alaplı’ya yapılan 55 dükkan, 2 han, 5 fırın, 1 Cami ve 1 Rüşdiye’nin yangından etkilenen binalardan fazla olduğu düşünülmelidir.

Muhtemelen yangın vesilesi ile 1896 yılı verilerine göre 44 adet yerleşim yerinin merkezi konumundaki Alaplı payitaht tarafından daha modern bir şekilde inşa edilmek istenmiştir. Kaldı ki yangından etkilenmeyen ya da az hasar alan cami ve mektebin de yeniden inşa edildiği görülmektedir.

Belgelerde yangına sebebiyet veren demirci dükkânının adı yer almasa da Alaplı’yı bir demirci yakmıştır.

 

 

 

 


[1]Burhan Akbaş, Alaplı Tarihi (Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre), Salmat, Ankara, 2017, s. 75

[2]Başkanlık Osmanlı Arşivi, DH. MKT. 1411/73

[3]BOA, DH. MKT. 1399/82 Lef 1

[4]Burhan Akbaş, a. g. e. s.43-44

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

OSMANLI ALAPLISINDA BİR AFET VE BİR KAHRAMAN: YAZICIZADE ŞÜKRÜ BEY

  OSMANLI ALAPLISINDA BİR AFET VE BİR KAHRAMAN: ŞÜKRÜ BEY   Burhan AKBAŞ * Kıymetli okurlarım bu yazımda sizleri Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleri arasında bulduğum 28 Eylül 1893 [1] tarihinde aniden başlayan şiddetli yağmur ve dolu yağışı ve bunun Alaplı’da yarattığı etkilerden bahsetmek istiyorum. Adı geçen belge bizlere 28 Eylül 1893 tarihinde Perşembe günü aniden başlayan yağmur ve dolu yağışının yarattığı etkileri, ortaya çıkardığı felaketi, mağdurları ve böylesi felaket anlarında ortaya çıkan bir kahramanı bizlere tanıtmaktadır. Belge doğal afeti ve etkilerini ortaya koyarken 19. Yüzyılın hemen ilk çeyreğinde Alaplı’daki sosyoekonomik yaşam hakkında da birinci elden bizlere bilgiler sunmaktadır. Belgeye göre 28 Eylül 1893 tarihinde ve perşembe günü aniden başlayan şiddetli yağmur ve devamında gelen dolu yağışı Alaplı Çayı’nın taşmasını ve çevre köylerde de bir dizi can, mal ve hayvan kaybına yol açmış ve söz konusu afet ve etkileri Ereğli Kaymakamlığ...
Devamı

ALAPLI İSMİNİN MENŞEİ

  ALAPLI İSMİNİN MENŞEİ   Burhan AKBAŞ * Sevgili gençler, yerel tarih araştırmaları son yıllarda önem kazanan bir alan olmuştur. Tarihin sadece yönetenlerin ya da egemenlerin yaptıklarının bir araştırma alanından çıkıp halka ve onun yaşantısına inme gayretinin bir sonucudur. Yerel tarih araştırmaları hem kentin tarihsel gelişiminin ortaya çıkarılmasında hem kent ve kentli kimliğinin ortaya çıkmasında hem de kente olan aidiyetin kazandırılması adına son derece önemlidir. Gelin hep beraber yaşadığımız şehrin isminin köklerine inelim ve şehrimizin isminin kaynaklarını bulmaya çalışalım . Alaplı’nın ismi tarihsel süreç içinde pek çok farklı isim ve söyleniş şekillerinde ifade edilmekle beraber Alaplı’nın en eski ismi Grek ve Latin kayıtlarında Cales-Kales olarak yer almaktadır. [1] Cales’in Alaplı Irmağı’nın eski adı olduğu üzerinde durulmaktadır. [2] Alaplı’nın da sınırları içinde yer aldığı Roma İmparatorluğu’nun Asya’daki beş eyaletinden biri olan Bithynia [3] eyalet...
Devamı

1893 MALATYA DEPREMİ

  1893 MALATYA DEPREMİ   Burhan AKBAŞ *   Günümüzden neredeyse 130 yıl önce 12 Mart 1893 Pazar akşamı Malatya’da art arda şiddetli ve yıkıcı üç deprem yaşanır. Tabii ki o dönemde depremin kuvvetinin ölçülmesi ya da yaşanan depremlerin artçı tabir edilen depremler olup olmadığını bilebilmemiz mümkün değildir. 130 yıl önce yörede yaşanan depremlerin yine pazarı pazartesiye bağlayan gece yaşanmış olması da dikkat çekicidir. Yaşanan deprem sonrasında Malatya Mutasarrıflığı durumu Mamuratülaziz(Elazığ) Valiliği’ne Malatya’da yaşanan depremi ve sonuçlarını bildirin bir telgraf kaleme almıştır. Buna göre akşam 19:30’da art arda Malatya şiddetli ve yıkıcı üç depremle sarsılmış ve deprem sonrası oluşan hasar ve can kayıplarını tespit etmek üzere memurlar sahaya çıkarılmışlardır. Memurlar Malatya’da depremden etkilenen 19 kur’a da yaptıkları incelemeleri kaydetmişler ve neticede depremin 200 hanenin yıkılmasına yol açtığı, yıkıntılar altında kalan 19 kişinin can verdiğini...
Devamı