ALAPLI AŞAĞIDAĞ KÖYÜ TARİHİ

 

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE HER YÖNÜYLE AŞAĞIDAĞ KÖYÜ

 

Burhan AKBAŞ*

 

Aşağı Dağ Köyü ismini sık ormanlarla kaplı bulunan Orhan Dağları’nın üzerinde kurulmuş olmasından almıştır. Köyün Osmanlı dönemi öncesine ilişkin bir kalıntı bulunmaması nedeniyle bir söylenecekler faraziyeden öteye gidememektedir. Zonguldak ve çevresi ilk kez Türk egemenliğine tamamen Emir Karatekin tarafından 1084 tarihinde alınmış ancak bu arada Anadolu Selçuklular ile Büyük Selçuklular arasında baş gösteren mücadeleler nedeniyle Zonguldak ve çevresi 1086 yılında Türk egemenliğinden çıkmıştır. Haçlı Seferleri Bizans’ın Karadeniz sahilindeki egemenliğini pekiştirmiştir. 1275 yılında Cenevizliler Ereğli ve çevresini Bizans’ın elinden almayı başararak özellikle Ereğli-Akçakoca sahil kesiminde kontrolü ele almışlardır. Ancak Cenevizliler bu dönemde sahilde hâkimiyetlerini korurken kıyıdan uzak iç kesimlerde Türk varlığı devam edebilmiştir. Bu sebeple Aşağı Dağ Köyü’ndeki Türk varlığının Alaplı’dan önce yörede sağlandığı düşünülmelidir.[1]

Osmanlı Devleti Zamanında Hazırlanmış Alaplı Haritası

Kaynak: Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH.İUM. 112/94

Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde bulunan 26 Kasım 1848 tarihli nüfus defterinde Samakov Alaplı ve karyelerinin(köy) hane ve nüfus verileri yer almaktadır. Buna göre 1848 Samakov Alaplı’da 26 adet divan(köy altı yerleşim birimi) bulunmaktadır.[2]Bu belgede köyden küçük yerleşim birimleri olan divanların isimleri belirtilmese de Alaplı ve kırsalının nüfus özelliklerini yansıtması açısından önemlidir.

 

Kaynak:Başbakanlık Osmanlı Arşivi, N.F.D .d 724

1286/1869 ve 1287/1970 tarihli Kastamonu Vilayet Salnameleri’nde Alaplı’yı da içine alan Ereğli Kazası’nda 52 adet köy ve mahalle ismi belirtilmiştir. Bu köylerden sadece 8-9 tanesi bugün Alaplı ilçesi sınırları içinde bulunan köylerden oluşmuştur.[3] 1869 ve1870 tarihli bu belgelere göre Aşağı Dağismi geçen köyler arasında bulunmamaktadır. Bu durum belirtilen bu tarihte Aşağı Dağ Köyü’nün var olmadığı şeklinde değerlendirilmemelidir. Bu tarihte Aşağı Dağ Köyü henüz köy statüsü kazanamamış köyden küçük yerleşim yeri olarak tanımlanan Divan’dır.   Aşağı Dağ Köyü’nün Osmanlı Devletine ait arşiv kaynaklarında ismini ilk olarak 1896 tarihli bir belgede görebilmekteyiz.[4]

Ulaşım

Aşağı Dağ Köyü Alaplı İlçe merkezine 16 km uzaklıkta bulunmaktadır. Köyü Alaplı’ya ve diğer köylere bağlayan karayolu 1967 yılı Zonguldak İl Yıllığı’nda ham yol olarak tanımlanmaktadır.[5] Yolun stabilize ya da ham yol olması özellikle kış mevsiminde ve yağışlı günlerde köyün ulaşımını olumsuz olarak etkilemiştir. Köyün ulaşım bakımından yaşadığı sorunlar Alaplı’daki siyasi parti temsilcilerine iletilmiştir. Aşağı Dağ Köyü’nün yolunun açılması ve ulaşımın aksamaması için Alaplı’dan Ankara’ya giden bir heyet Alaplı’nın sorunları ile beraber Aşağı Dağ Köyü’nün yol sorununu da yetkililere aktarmışlar nihayetinde Ziraat Vekili Nedim Öktem Alaplı-Aşağı Dağ-Gümeli yolunun yapılması için istimlak emirlerinin verildiğini bildirmiştir.[6] 1987 yılında da Aşağı Dağ Köyü-Hıdırlar Mahallesi arasındaki stabilize yolun yapımı programa alınmıştır.[7]

Kaynak:Şirin Ereğli Gazetesi, 07.02.1959

Ekonomik Yaşam

Doğudan Bacaklı Yayla, güneyden Kızıltepe yamaçlarından gelen pekçok akarsu birleşerek Alaplı Deresi’nin oluşturmuşlardır. Yazın tarım için su kaynağı olan dere kış ve ilkbahar aylarında su miktarı artmasına paralel olarak orman ürünlerinin dere yoluyla taşınmasına imkan vermiştir.

Belgenin Tercümesi

Alablı dahilindeki ormanlardan kat ve imal olunan kereste ve hatabdan  kereste arabalarla, odunlar dahi Alablıdanceryan eden nehir ve vasıtasıyla Alablı İskelesine ve diğer büyük bir su ile de Kocaman ve Kavuk Kavlan İskelesine nakl ve tenzil edilmektedir…

Kaynak: 1310 Kastamonu Vilayet Salnamesi, s.509

Yukarıdaki belgeden de anlaşıldığı gibi Alaplı dâhilindeki ormanlardan ve Aşağı Dağ Köyü ormanlarındankesilen ve imal olunan kereste ve odun, on yıllarca gerek arabalarla gerek Alaplı Deresi vasıtası ile Alaplı iskelesine ve diğer büyük iskelelere nakledilmiştir. Aşağı Dağ Köyü’nün kurulmuş olduğu ormanlık alan sebebiyle en önemli ekonomik faaliyeti ormancılık olmuştur. Ormancılığın yanı sıra hayvancılık ve tarım da uğraşılan ekonomik faaliyetler olmuşlardır. Ormanlarda meşe, kayın, gürgen, kestane, fındık, çam, köknar, ardıç, karaağaç, dişbudak, ıhlamur, kavak, söğüd, kızılcık, muşmula, sarıağaç, sandal ağacı ve kocayemiş gibi ağaç türleri bulunurdu.Bölgenin iklim özelliklerine binaen Ereğli ve Alaplı’da ekimi biçimi yapılan başlıca tarım ürünleri arpa, buğday, yulaf, çavdar, mısır, süpürge, akdarı, keten ve kenevir gibi ürünlerdir.[8] Cumhuriyetin ilanından sonra tüm yörede olduğu gibi fındık ekim alanları Aşağı Dağ Köyü’nde genişleniş ve köyün en önemli geçim kaynağı haline gelmiştir.

Köyün geçim kaynakları 1967 Zonguldak İl Yıllığı’nda datarım ve hayvancılık olarak ifade edilmiştir.[9]

 

Nüfus:

Aşağı Dağ Köyü’nün adını ilk kez Osmanlı belgelerinde 1896 tarihli Kastamonu Vilayet Salnamesi’nde görebiliyoruz. 1896 tarihi itibariyle belki de biraz daha önceki bir tarihte Aşağı Dağ köyden küçük yerleşim teri olarak isimlendirilen divandan artık köy statüsüne kavuşmuş gözükmektedir. 1896 tarihli bu salnameOsmanlı Padişahı II. Abdülhamid dönemine denk gelen bir tarihte ilk kez Aşağı Dağ Köyü’nün hane sayısını, kadın ve erkek nüfuslarını ayrı ayrı vermiş olması sebebiyle oldukça önemlidir. Köyle ilgili ayrıntılı bilgi veren en önemli ve eski belgedir. 1896 tarihli Kastamonu Vilayet Salnamesine göre 1896 yılında Aşağı Dağ Köyü’ndeki hane sayısı 40’dır. Erkek nüfus sayısı 185, Kadın nüfus sayısı147’dir. Aşağı Dağ Köyünün 1896 yılı toplam nüfusu ise 332’dir. 1896 yılında Alaplı’ya bağlı 44 adet köy içinde nüfus sayısı bakımından 5. Sırada yer almıştır.[10]

 

1312/1896 Yılı Kastamonu Vilayet Salnamesi’ndeAşağı Dağ Köyü’nün Nüfus Bilgileri

 

Kaynak: 1312 Kastamonu Vilayet Salnamesi, s. 329

 

1896 yılından 1940 yılına kadar olan süreçte Aşağı Dağ Köyü’nün özel nüfus verilerine sahip değiliz. Kurtuluş Savaşı’nın kazanılması ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması sonrasında 1927 yılında ilk kez nüfus sayımı yapılmıştır ve nüfusun yüzde 70,63’ünün köylerde yaşadığı tespit edilmiştir.[11] Bu sayımda Zonguldak’ın genel nüfusu 268.909 olarak tespit edilmiştir.[12] Bu nüfusun da yüzde yetmişinin Zonguldak’ın köylerinde yaşadığı düşünülmelidir.

Aşağı Dağ Köyü’nün 1940-1965 yıllarında yapılan nüfus sayımlarına göre nüfus özellikleri aşağıdaki tablolarda gösterilmiştir.[13]

AŞAĞI DAĞ KÖYÜ 1940 YILI NÜFUSU	KADIN NÜFUSU	ERKEK NÜFUSU	TOPLAM NÜFUS
	245	204	449
AŞAĞI DAĞ KÖYÜ 1950 YILI NÜFUSU	KADIN NÜFUSU	ERKEK NÜFUSU	TOPLAM NÜFUS
	298	247	545

 

Başka bir belgede Aşağı Dağ Köyünün 1950 nüfusu 542 olarak ifade edilmektedir.[14]

AŞAĞI DAĞ KÖYÜ 1960 YILI NÜFUSU	KADIN NÜFUSU	ERKEK NÜFUSU	TOPLAM NÜFUS
	337	311	648
AŞAĞI DAĞ KÖYÜ 1965 YILI NÜFUSU	KADIN NÜFUSU	ERKEK NÜFUSU	TOPLAM NÜFUS
	375	364	739

 

AŞAĞIDAĞ KÖYÜ 1970-2000 YILLARI GENEL NÜFUS SAYIMI SONUÇLARI

YILLAR	ERKEK NÜFUSU	KADIN NÜFUSU	TOPLAM NÜFUS
1970[15]	316	468	784
1975[16]	447	479	926
1980[17]	477	549	1026
1985[18]	544	612	1156
1990[19]	544	600	1144
2000[20]	565	633	1198

Kaynak: Veriler TÜİK’in resmi verileri olup, istatistiklerin linkleri dipnotta gösterilmiştir.

Tablo incelendiğinde 1985 ve 1990 nüfus sayımları sonucunda erkek nüfus sayılarının 544 şeklinde ve aynı olduğu görülür. Yine 1985 ve 1990 nüfus sayımları karşılaştırıldığında 1990 yılında nüfusun 1985 nüfus sayımı sonuçlarına göre 12 kişi azaldığı görülür. Aşağı Dağ Köyü’nün nüfusunun yıllar içinde istikrarlı bir artış gösterirken 1990 yılında azalmış olmasını 1985 yılı nüfus sayımlarında olabilecek bir yanlış sayım olarak değerlendirilebilir.

 

Tablodaki nüfus verilerine bakıldığında 1940-1960 döneminde nüfus sayımlarının on yılda bir yapıldığı dönemde köyün nüfusunun on yılda bir yüz kişiye yakın istikrarlı bir artış gösterdiği görülmektedir. 1960-1965 arsında beş yıllık dönemde ise bu artış daha hızlı yaşanmıştır.

AŞAĞIDAĞ KÖYÜ 2007-2017 TOPLAM NÜFUSU VE KADIN – ERKEK SAYILARI

YILLAR	TOPLAM	ERKEK NÜFUSU	KADIN NÜFUSU
2017	1169	588	581
2016	1184	597	587
2015	1200	600	600
2014	1248	616	632
2013	1293	646	647
2012	1281	636	645
2011	1296	654	642
2010	1317	662	655
2009	1329	666	663
2008	1452	724	728
2007	1313	665	648

Kaynak:http://www.nufusune.com/34380-zonguldak-alapli-asagidag-koy-nufusu

Eğitim

Osmanlı’dan Cumhuriyete Ereğli Kazası’nın bir köyü olarak geçen Aşağı Dağ Köyü Alaplı’nın 30 Mart 1930 tarihinde Mustafa Kemal imzasıyla nahiye yapılmasıyla Alaplı Nahiyesine bağlı bir köy haline gelmiştir.[21] 1945 yılında Ereğli Kazası içinde eğitim öğretim faliyetinde bulunan 56 okul arasında Aşağı Dağ Köyü bulunmamaktadır.[22] Bu dönemde Aşağı Dağ Köyü’ne en yakın okullar Artıklar, Musabeyli ve Bektaşlı köylerindedir. 1945 yılında Aşağı Dağ Köyü’nde ilkokul bulunmazken 1967 yılına gelindiğinde köyde bir okulun bulunduğu bilgisine ulaşmaktayız. Muhtemelen Aşağı Dağ Köyü’ne ilkokul 1945-1965 arası bir tarihte açılmıştır. 1965 yılında Aşağı Dağ Köyü’nde toplam nüfus 739’dur. Ve bu nüfus içinde okuma yazma bilenlerin sayısı 274 kişi olarak hesaplanmıştır.[23] Köy nüfusunun neredeyse üçte birine denk gelen bu sayı köye ilkokulun geç bir tarihte açılmış olduğunu ifade eder. Aşağı Dağ Köyü’nde 1996 yılında ilköğretim Okulu eğitime açılmıştır. Bu okul 2003 yılında taşımalı okul kapsamına alınarak taşıma merkezi haline gelmiş, çevre köy ve mahallelerin öğrencilerinin eğitim aldığı bir merkez haline dönüştürülmüştür. Aşağı Dağ İlköğretim Okulu 2103 yılında ilk ve ortaokul kısımlarının ayrılması ile Aşağı Dağ İlkokulu ve Aşağı Dağ Ortaokulu şeklinde iki ayrı okul olarak eğitime devam etmektedir.[24]

Doğal Afetler

2 Eylül 1982 Tarihinde sonbahar yağışlarının aşırılığı nedeniyle Aşağı Dağ Köyü Köprüsü sel sularına dayanamayarak çökmüştür. Köprünün çökmesi ile Aşağı Dağ Köyü’nün ve çevresinde bulunan köylerin ormanlarla ve Alaplı ile bağlantısı kesilmiştir. Köylüler ağaçlardan yaptıkları sallarla dereyi geçmeye çalışılırken 1978 yılında yapımına başlanan ÇandeğirmeniKöprü’sünün tamamlanamamış olması sorunu daha da büyütmüştür.[25]

Kaynak: Şirin Ereğli Gazetesi 03.09.1982

Aşağı Dağ Köyü tarihinin en önemli felaketini 1998 yılı Mayıs ayının son günü yaşamıştır. Aşırı yağan yağmurun ardından köyün bir bölümü heyelan altında kalmıştır. Heyelan nedeniyle 37 ev toprak altında kalmıştır. Heyelan köyde çok geniş bir alanı etkisi altına almış ve oluşturduğu etki ve zarar neticesinde 170 ev de oturulamaz hale gelmiştir.[26]Heyelan nedeniyle Kızılay köyde çadırlar kurup halka battaniye ve diğer ihtiyaçlarını sağlamaya çalışmıştır. Heyelanın duyulması ile birlikte bir anda köy ülke gündemine oturmuştur. Köy 17.08.1999 Marmara Depremini ve 12.11.1999 Düzce depremlerinin sarsıntılarını da derinden hissetmiştir. Karadeniz iklimin etkisi altında olan köy pek çok kez aşırı yağmur ve karın yol açtığı afetleri yaşamıştır.

Kaynak: Milliyet Gazetesi, 01.06.1998

Kaynak: Milliyet Gazetesi, 01.06.1998

Aşağı Dağ Köyü Kalkınma Derneği ve Alaplı Dağ Köyü Üretim ve Tüketimi Pazarlama Kooperatifi

Aşağı Dağ Köyü’nün devletten yeterince destek alamadığı düşüncesi beraberinde Aşağı Dağ Köyü halkı öncelikle Aşağı Dağ Köyü Kalkınma Derneğini kurmuştur. Ancak zaman içinde köyün kooperatif kurarak kalkındırma düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Kalkınmayı köyden başlatma düşüncesinin bir adımı olarak düşünülen Alaplı Dağ Köyü Üretim ve Tüketimi Pazarlama Kooperatifi’nin kurulması yönünde çalışmalara başlanmıştır. Mart 1973 tarihi itibariyle Aşağı Dağ Köyü Kalkınma Derneği böylelikle Alaplı Dağ Köyü Üretim ve Tüketimi Pazarlama Kooperatifi’ne dönüşmüştür. Kooperatifin başkanlığına Hüseyin Kırtay seçilmiştir. Kooperatifin temel amacı Aşağı Dağ Köyü halkının ürettiği ürünleri tüketiciye ulaştırmak ve köyü kalkınmak olmuştur. Bu amacı gerçekleştirmek için de aşağı Dağ Köyü halkının ürettiği ürünlerin pazarlanacağı ve halkın da ihtiyaçlarını karşılayabileceği bir mağaza/market açmayı planlamışlardır.[27]

Kaynak: Ereğli Memleket Gazetesi, 09.03.1973

Spor

Tarihsel olarak Alaplı ve çevresinin ilgiyle takip ettikleri sporlar at yarışları ve güreş olmuştur.[28] Özellikle bayramlarda sergilenen bu oyunlar ilgiyle izlenmiştir. Avcılık da yörenin ormanlarla kaplı olması nedeniyle ilgi duyulan bir spor türüdür. Futbolun ülke genelinde sevilen ve ilgiyle takip edilen bir spor olarak öne çıkmasıyla güreş ve atçılık geri planda kalmıştır. Köyün gençleri bayramlarda civar köylerle yaptıkları futbol müsabakalarının yanı sıra 1985 yılı yaz aylarında Alaplı’nın tüm köylerinin katılımıyla Hasanlı Köyü’nde düzenlenen futbol turnuvasına katılmışlardır. Turnuvanın ilk maçında ev sahibi köy olan Hasanlı Genç takımı ile karşılaşan Aşağı Dağ Köy Futbol takımı maçtan 3-2 galibiyetle ayrılma başarısı göstermiştir.[29] Turnuvanın diğer maçında KDZ. Müh. İle oynan maçı da yine Aşağı Dağ Köyü Futbol Takımı 3-2 kazanmıştır.[30]Benzer turnuvalar Aşağı Dağ Köyü de ev sahipliği yapmıştır.[31]

Aşağı Dağ Köyü halkı zaman içinde gençlerin spor yapabilmesi ve özellikle de ata sporu güreşin köyde yeniden sevdirilmesi için çalışmalara başlamış bu çalışmaların neticesinde öncelikle Muhtar Sezer Acar başkanlığında Aşağı Dağ Köyü Spor Kulübü açılmış ve köyün geçleri başta Kırkpınar Yağlı Pehlivan Güreşleri olmak üzere pek çok etkinlikte Alaplı’yı ve köylerini başarı ile temsil etmişlerdir.[32]

---

* Tarih Öğretmeni, Yazar. Osmanlı ve Cumhuriyet Arşiv Belgelerine Göre Alaplı Tarihi, Ereğli emir ve Çelik Fabrikaları’nın Kuruluşuve Ereğli Havzası (1960-1980), Alaplı’dan Bir Eyüp Yaman Geçti isimli yayımlanmış üç kitabı vardır.

[1]Burhan Akbaş,Alaplı Tarihi(Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre), Salmat Bas. Yay. , 2017,Ankara, s. 18-19

[2]Başbakanlık Osmanlı Arşivi, N.F.D.d 724/ 29 Zilhicce 1264

[3] 1286 Kastamonu Vilayet Salnamesi, s. 130-131

[4] 1312 Kastamonu Vilayet Salnamesi, s.329

[5] 1967 Zonguldak İl Yıllığı, Ajans Türk Matbaacılık, 1967, Ankara, s. 114

[6] Burhan Akbaş, Alaplı’dan Bir Eyüp Yaman Geçti(Alaplı’nın Yakın Tarihi), Parkur Form Ofset, Ankara, 2018, s.29

[7] "1987 programı köy listesi", Öz Alaplı Gazetesi, 23.07.1987

[8] Sadun Duran, 1869-1916 Kastamonu ve Bolu Salnamelerinde Ereğli, Post ve Post Yayıncılık, 2015, Ankara, s. 150-151

[9]1967 Zonguldak İl Yıllığı, s. 114

[10]Burhan Akbaş,Alaplı Tarihi(Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre), s. 43-44

[11]Umumi Nüfus Tahriri Fasikül III Usuller Kanun ve Talimatlar Neticelerin Tahlili, Başvekalet Müdevvenat Matbaası, 1929, Ankara, s. 5

[12]a.g.e. , s. 11

[13]1967 Zonguldak İl Yıllığı, s. 159

[14]Zonguldak Bölgesi Ön Planı 1964, İmar ve İskan Bakanlığı,Ankara, s. 23

[15]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-08:13:27-13259862351801213007573878925.html?(30/12/2018)

[16]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-08:11:01-9432418751863694671351292605.html?(30/12/2018)

[17]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-08:08:55-62305671111041774471699403154.html?(30/12/2018)

[18]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-08:03:44-11100257411381587703509773923.html?(30/12/2018)

[19]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-07:56:51-93703992957469702443102752.html?(30/12/2018)

[20]http://rapory.tuik.gov.tr/30-12-2018-07:53:13-1670662212207818791650052107.html?(30/12/2018)

[21] Burhan Akbaş, Alaplı Tarihi(Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivleri Belgelerine Göre) , s. 70

[22] Sadun Duran, a. g. e. , s. 43

[23]1967 Zonguldak İl Yıllığı, s. 111

[24]http://asagidagoo.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/67/02/716312/icerikler/okulumuzun-tarihcesi_1356252.html?CHK=572ef5f4361ff719697c728dfc38ea9d(30/12/2018)

[25] "Alaplı Dağköy köprüsünün çökmesi sekiz köyle orman irtibatını kesti", Şirin Ereğli Gazetesi, 03.09.1982

[26] "37 Ev Toprak Altında", Milliyet Gazetesi, 01.06.1998; "Kayıp Köy", Milliyet Gazetesi, 01.06.1998

[27] "Dağ köyü Kalkınma Kooperatifi kuruluş hazırlıkları tamamlandı", Ereğli Memleket Gazetesi, 09.03.1973

[28] "Turnuva düzenleniyor", Öz Alaplı Gazetesi, 24.07.1985

[29] "Turnuvanın ilk maçları oynandı",Öz Alaplı Gazetesi, 24.07.1985

[30] "Kılçakspor, Mollabey’i 6-0 yendi",Öz Alaplı Gazetesi,07.08.1985

[31]http://www.asagidagkoyu.com/haber/spor_1/sampiyon-asagidag--portakallar-spor/297.html(30.12.2018)

[32]http://www.eregliyenihaber.com/haber/ASDER-LI-GURESCILER-KIRKPINAR-A-HAZIRLANIYoR/15060(30.12.2018)